اندومتریوز بیماری است که در تعداد نسبتا زیادی از خانم هایی که در سن باروری هستند، دیده می شود. نام این بیماری از واژه اندومتر یعنی بافتی که سطح داخلی رحم را می پوشاند و هر ماه در دوره قاعدگی رشد کرده و سپس ریزش می کند، گرفته شده است. در واقع بافت اندومتر باید فقط در درون رحم وجود داشته باشد.
در اندومتریوز، بافتی شبیه اندومتر در خارج از رحم دیده می شود. بنابراین، این بیماری زمانی اتفاق می افتد که بافت پوشاننده داخل رحم (اندومتر) در بعضی دیگر از اعضای بدن که بیشتر در شکم و لگن قرار دارند نیز به وجود آمده و شروع به رشد نماید.
این بیماری در برخی اعضای بدن بیشتر دیده می شود. این اعضا عبارتند از: تخمدان ها، سطح بیرونی رحم، لوله های رحمی، بافت های لگنی و فضایی که بین روده ها، مثانه و رحم وجود دارد. این بیماری در محل هایی مانند روده بزرگ، مثانه، روده کوچک و آپاندیس کمتر دیده می شود. به ندرت ممکن است این بیماری در جاهایی دورتر از دستگاه تناسلی دیده شود.
بافت اندومتر در هر قسمت از بدن که باشد، مانند اندومتر دورن رحم نسبت به هورمون هایی که عادت ماهیانه باعث قاعدگی می شوند حساس خواهد بود. بنابراین این بافت در طول دوره قاعدگی رشد کرده و در پایان دوره ریزش و خونریزی می کند.
در شرایط طبیعی خون قاعدگی از راهی که در مسیر واژن وجود دارد خارج می شود، در حالی که در اندومتریوز، به دلیل این که بافت هایی خارج از رحم قرار دارند، مسیری برای خروج خون قاعدگی و بافت های همراه آن وجود ندارد و این خون در داخل بدن ریخته می شود. وقتی خون به داخل بدن ریخته می شود، باعث تحریک بافت اطراف، درد و چسبندگی شده و کم کم باعث افزایش درد قاعدگی و حتی درد هنگام رابطه جنسی یا اجابت مزاج می شود.
حدود ۱۰ درصد از زنان در سنین باروری ممکن است اندومتریوز داشته باشند. عده ای از زنان مبتلا به اندومتریوز ممکن است مشکلات کمی را احساس کنند ولی برخی از خانم های مبتلا به اندومتریوز، دردهای شدید قاعدگی، دردهای طولانی مدت لگن و رابطه جنسی دردناک را تجربه می کنند. در برخی افراد ممکن است ناباروری تنها علامت ابتلای به اندومتریوز باشد. گاهی اندومتریوز وقتی تشخیص داده می شود که بیمار به دلیل دیگری مثل کیست تخمدان مکرر یا دلایل دیگر مورد عمل لگنی قرار می گیرد.
اندومتریوز معمولا از سنین نوجوانی و جوانی شروع شده و بعد از چند سال (حدود ۲- ۸ سال) خود را نشان می دهد. بیماری اندومتریوز هم در زنان دارای فرزند و هم در زنانی که تاکنون باردار نشده اند، دیده می شود.
عوامل زیر احتمال اندومتریوز را افزایش می دهد:
۱- سن: خانم ها در تمام سنین در معرض ابتلا به اندومتریوز هستند، هر چند که این بیماری در خانم های ۳۰ – ۴۰ ساله بیشتر است.
۲- نداشتن فرزند: بارداری می تواند از زن در برابر اندومتریوز محافظت کند. نداشتن فرزند احتمال اندومتریوز را افزایش می دهد.
۳- خون ریزی بیش از ۷ روز: این بیماری در خانم هایی که دوره خون ریزی قاعدگی آن ها بیشتر از هفت روز طول می کشد، بیشتر دیده می شود.
۴- دوره قاعدگی کمتر از ۲۸ روز: احتمال اندومتریوز در خانم هایی که فاصله زمانی شروع یک قاعدگی تا شروع قاعدگی بعدی کمتر از ۲۸ روز است، بیشتر است.
۵- وجود لکه بینی بین قاعدگی ها: لکه بینی بین خون ریزی های قاعدگی می تواند یکی از علائم اندومتریوز باشد.
۶- سن اولیه قاعدگی: معمولا قاعدگی در افراد مبتلا به اندومتریوز در سنین کمتر از ۱۲ سالگی شروع شده است.
۷- سابقه خانوادگی: اندومتریوز در افرادی که خواهر یا مادر آن ها مبتلا به این بیماری باشند، بیشتر دیده می شود. اگر یکی از اعضای خانواده مبتلا به اندومتریوز باشد، بهتر است با پزشک در این مورد مشورت شود.
علائم اندومتریوز
الف) خیلی از خانم ها در هنگام قاعدگی دردهای خفیفی را تجربه می کنند که طبیعی است. به دردهای قاعدگی شدیدتر از دردهای عادی دیسمنوره می گویند. ممکن است دیسمنوره علامتی از اندومتریوز یا مشکلات لگنی دیگر باشد، البته وجود دیسمنوره در یک خانم حتما به مفهوم مبتلا بودن به اندومتریوز یا مشکلات دیگر لگنی نیست.
معمولا اگر دردهای شدید قاعدگی (دیسمنوره) در سال های اول قاعدگی وجود نداشته باشد و در سنین بالاتر اتفاق بیفتد، ممکن است یک علامت هشدار دهنده اندومتریوز باشد. گاهی اوقات این دردهای شدید ممکن است با تهوع، استفراغ یا اسهال همراه شود. البته باید به یاد داشت که ممکن است برخی زنان مبتلا به اندومتریوز هیچ درد و اسپاسم شدیدی را هرگز احساس نکنند.
همچنین ممکن است اندومتریوز هیچ علامتی نداشته باشد، ولی در هر صورت درد، علامت اصلی این بیماری است و ممکن است به صورت های زیر باشد:
- قاعدگی های بسیار دردناک
- درد زیر شکم، قبل و در طول قاعدگی
- دردهای اواسط دوره قاعدگی (ناشی از تخمک گذاری)
- درد در هنگام تماس جنسی یا پس از آن
- درد همزمان با حرکات روده
- درد کمر یا لگن که در هر زمانی اتفاق می افتد
درد همیشه علامت بیماری نیست. ممکن است برخی زنان با اندومتریوز شدید، اصلا دردی را احساس نکنند، ولی برخی زنان با بیماری خفیف تر، درد شدیدتری داشته باشند.
اندومتریوز چگونه تشخیص داده می شود؟
اندومتریوز به تنهایی از روی علائم قابل تشخیص قطعی نیست. پزشک ممکن است در موارد زیر به اندومتریوز مشکوک شود:
- وجود مشکلات باروری
- دردهای شدید قاعدگی ناشی از گرفتگی های عضلانی
- وجود درد هنگام تماس جنسی
- دردهای مزمن لگنی
- کیست تخمدانی طولانی مدت و…
پزشک در صورت یافتن برخی علامت ها در هنگام معاینه لگن، ممکن است به اندومتریوز مشکوک شود. هر خانمی می تواند با پاسخ دادن به پرسشنامه ای ساده که برای این بیماری طراحی شده است خود را ارزیابی کرده و براساس نمره ای که از این پرسشنامه به دست می آورد، خود را سالم تلقی کند و یا این که با شک به وجود بیماری برای بررسی بیشتر پزشک مراجعه کند.
پزشک به جز معاینه، با توجه به صحبت های بیمار درباره تاریخچه بیماری نیز می تواند متوجه احتمال این بیماری شود. تشخیص قطعی این بیماری، بعد از استفاده از روش های جراحی مورد نیاز مانند لاپاروسکوپی خواهد بود.
لاپاروسکوپی یک عمل جراحی سرپایی است که به پزشک در دیدن و جستجوی اندومتریوز در داخل لگن کمک می کند. شدت بیماری اندومتریوز نیز با این عمل مشخص می شود. البته باید توجه داشت که ممکن است بیماری فرد شدید نباشد، ولی او درد زیادی را احساس کند و یا مبتلا به ناباروری باشد. به غیر از این روش، ممکن است برای تشخیص و به دست آوردن اطلاعات بیشتر از روش هایی مانند سونوگرافی، سی تی اسکن یا MRI هم استفاده شود.
توجه کنید: یکی از اساسی ترین اصول در روبرو شدن با اندومتریوز، جلوگیری از پیشرفت آن است. برای این که بتوان از روند پیشرفت این بیماری پیشگیری کرد و یا سرعت آن را به حداقل ممکن کاهش داد، باید این بیماری زودتر شناخته شده و تشخیص داده شود.
تشخیص هر چه سریع تر و دقیق تر اندومتریوز در نوجوانان برای جلوگیری از پیشرفت بیماری و درمان درد مزمن لگنی و ناباروری احتمالی آینده ضرورت دارد. بنابراین افرادی که به صورت مکرر با علامت هایی که گفته شد، مواجه می شوند و یا دردهای گفته شده را احساس می کنند، نباید نسبت به آن بی تفاوت باشند. به این افراد تاکید می شود که برای اطمینان از عدم وجود بیماری و یا آغاز درمان آن (در صورت وجود بیماری) در اولین فرصت ممکن به پزشک مراجعه کرده و همه مشکلات خود را با او در میان بگذارند.
درمان
چگونگی درمان اندومتریوز به عواملی مانند سن، شدت علائم بیماری، شدت بیماری، تمایل فرزندآوری در آینده و… بستگی دارد. به طور کلی درمان برای هر فرد متناسب با شدت بیماری متفاوت است.
۱- تسکین دهنده های درد
۲- درمان هورمونی: برخی درمان های هورمونی در کاهش علائم دردناک اندومتریوز موثر هستند.
۳- سبک زندگی: در درمان اندومتریوز ورزش، رژیم غذای سالم و استراحت کافی به کاهش درد کمک می کند. برای کاهش علائم یبوست ناشی از اندومتریوز، توصیه به نوشیدن مایعات زیاد و استفاده از رژیم غذایی با فیبر زیاد شامل میوه، سبزی، حبوبات و غلات می شود. درد در برخی خانم ها با ورزش و تکنیک های استراحت بهتر می شود که ممکن است به دلیل کاهش فشار روانی ناشی از دردهای مزمن باشد.
۴- درمان جراحی: اگر اندومتریوز هنگام جراحی تشخیص داده شود، پزشک ممکن است بافت اندومتریوز را از بین برده و یا چسبندگی های ایجاد شده را بردارد.
۵- بارداری: اگر چه ثابت نشده است که بارداری می تواند موجب درمان اندومتریوز شود، ولی در طول بارداری شدت اندومتریوز کاهش می یابد. البته ممکن است مدتی پس از بارداری اندومتریوز برگشت کند.
شیوه زندگی سالم و اندومتریوز
اندومتریوز در سنین نوجوانی شروع شده و به آهستگی در طول زندگی گسترش می یابد. علل آن کاملا شناخته شده نیست و عقیده بر این است که علل ژنتیکی و ارثی در ایجاد این بیماری نقش دارند. از نظر علمی هنوز مدارکی وجود ندارد که راه های پیشگیری از اندومتریوز را به طور کامل نشان دهد. در هر صورت برخی از شیوه های زندگی در کاهش خطر ابتلای فرد به این بیماری کمک کننده است.
مانند بیشتر مشکلات سلامتی در رابطه با ناباروری، تغییر شیوه زندگی نقش مهمی را در کنترل و درمان اندومتریوز ایفا می کند. این تغییر شیوه زندگی، هم بر بارداری فرد و هم بر کاهش علائم اندومتریوز اثر خواهد داشت. برای مثال در برخی بررسی ها ثابت شده است که ورزش منظم خطر اندومتریوز را کاهش می دهد. همچنین برخی مطالعات نشان داده است که رژیم غذایی با گوشت قرمز زیاد و میوه و سبزی کم، اندومتریوز را افزایش می دهد.
در صورت ابتلای به اندومتریوز باید از خوردن الکل، کافئین، لبنیات، گوشت قرمز، شکر، گندم و چربی های اشباع پرهیز شود.
نکته:
در سالیان اخیر، به کارگیری روش های مختلف در صنایع و تولید فرآورده های مختلف، تحولی عظیم در زندگی بشر به وجود آورده است. البته باید به این مساله توجه داشت که در برخی از موارد این فرآورده ها و مواد، مشکلاتی را برای سلامت انسان ایجاد کرده است. مواد صنعتی فعال در ساخت ترکیبات شیمیایی صنعتی، آفت کش ها، حشره کش ها و قارچ کش ها پس از آنکه سوزانده و دفن می شوند موجب آزادی ترکیبی به نام دیوکسین می شوند.
دیوکسین، گروهی از ترکیبات بسیار سمی هستند که توسط صنایع مختلف یا سوزاندن زباله ها وارد محیط زیست می شوند. این مواد سمی در چربی حیوانات تجمع می یابند. این عوامل نه تنها سرطان زا می باشند بلکه مشکلاتی در سیر باروری نیز ایجاد می کنند. یکی از مشکلات باروری ایجاده شده توسط این مواد، اندومتریوز است. بنابراین مصرف چربی حیوانی باید به حداقل رسانده شود.
دیوکسین، در پلاستیک های ظروف یک بار مصرف و در پدهای بهداشتی که پوشش داخلی آن از مواد پتروشیمی غیراستاندارد تهیه شده باشد نیز به میزان بالایی آزاد می شود.
این سموم بلافاصله بعد از ورود به بدن در سیستم غددی و سلولی و ترکیب هایی که در ارث و ژنتیک نقش دارند، وارد شده و تغییراتی را ایجاد می کنند که می تواند به نسل های بعد هم منتقل شود. بنابراین توجه و تاکید به استفاده از پدها و لوازم یکبار مصرف بهداشتی استاندارد توصیه می شود.
خلاصه:
میلیون ها زن در سراسر دنیا مبتلا به اندومتریوز هستند. اندومتریوز به خصوص زمانی که باروری با اختلال مواجه شده و یا درد ناشی از آن زندگی را تحت تاثیر قرار می دهد، نیاز به توجه ویژه دارد.
شایع ترین علامت این بیماری، درد لگنی به خصوص هنگام قاعدگی است. این درد ممکن است به صورت های زیر باشد:
- درست قبل یا در طول قاعدگی
- بین دوره های خون ریزی قاعدگی که در طول قاعدگی بدتر می شود
- در طول مدت یا بعد از تماس جنسی
- با حرکات روده و در طول ادرار کردن
علامت دیگر این بیماری مشکل در بارداری فرد است.
درد اندومتریوز ممکن است در تمام زندگی فرد ادامه داشته باشد. این امکان وجود دارد که درد این بیماری به طور مکرر بعد از درمان هم عود کند. بنابراین این بیماری کیفیت زندگی فرد را تحت تاثیر قرار داده و عامل فشارهای روحی و روانی برای او خواهد بود. به دلیل تاثیر این بیماری در ابعاد مختلف زندگی، تشخیص زودهنگام آن در درمان و پیشگیری از عوارض آن از اهمیتی ویژه برخوردار است.
